De eerste bieren ter wereld ontstonden duizenden jaren geleden, lang voordat er sprake was van brouwerijen, pils of speciaalbier. In de vroege beschavingen van Mesopotamië, Egypte en zelfs China ontdekten mensen dat gefermenteerde granen konden uitgroeien tot een voedzame en houdbare drank. Wat begon als een toevallige ontdekking groeide uit tot een belangrijk onderdeel van het dagelijks leven, religieuze rituelen en zelfs de economie. In dit artikel duiken we in de geschiedenis van bier en ontdekken we hoe de eerste brouwers ter wereld de basis legden voor een traditie die vandaag nog altijd voortleeft. Ik beloof je nu al dat je verbaasd zult zijn over hoe het er duizenden jaren geleden aan toeging!
Welke volkeren dronken de eerste bieren ter wereld?
Zoals je inmiddels weet, gaat de geschiedenis van bier duizenden jaren terug. Hieronder ontdek je welke volkeren als eersten bier brouwden en dronken, en welke rol deze drank speelde in hun samenleving.
Waar het begon
de wortels van bier
Van de oudste gefermenteerde drank in China tot de Keltische en Germaanse brouwtradities. Hover over een punt voor het verhaal. Zoom in om punten die dicht bij elkaar liggen te scheiden.
China: De Oudste Bekende Gefermenteerde Drank
Lang voordat bier een belangrijke rol speelde in Mesopotamië of Egypte, experimenteerden de bewoners van het Neolithische dorp Jiahu in het huidige China al met fermentatie. Archeologen ontdekten chemische resten in aardewerken kruiken die dateren van ongeveer 7000 v.Chr. De drank bleek een mengsel van rijst, honing en fruit te zijn. Hoewel deze drank niet volledig overeenkomt met modern bier, wordt ze beschouwd als een van de oudste bekende alcoholische dranken ter wereld.
De vondst laat zien dat mensen al meer dan 9.000 jaar geleden kennis hadden van gecontroleerde fermentatie. Vermoedelijk werd de drank gebruikt tijdens rituelen, feesten en sociale bijeenkomsten. In een tijd waarin landbouw nog in ontwikkeling was, vormde het produceren van een gefermenteerde drank een belangrijke stap in de menselijke beschaving. De vondsten in Jiahu tonen aan dat de geschiedenis van bier en alcohol veel verder teruggaat dan lange tijd werd gedacht.
Bronlocatie: Jiahu, provincie Henan, China.
De Sumeriërs: De Eerste Bierbrouwers
De eerste samenleving waarvan met zekerheid bekend is dat zij bier op grote schaal produceerde, was die van de Sumeriërs in Mesopotamië, het gebied tussen de rivieren de Eufraat en de Tigris in het huidige Irak. Archeologen vonden in Godin Tepe resten van gefermenteerde gerst in aardewerken vaten uit ongeveer 3500-3100 v.Chr. Deze vondst wordt beschouwd als het oudste duidelijke bewijs van echt graanbier.
Voor de Sumeriërs was bier veel meer dan een drank. Het maakte deel uit van het dagelijks voedselpakket en werd gedronken door zowel arbeiders als bestuurders. Bier was zo belangrijk dat het een eigen godin kreeg: Ninkasi, de beschermster van bier en brouwers. In de beroemde Hymne aan Ninkasi wordt zelfs beschreven hoe bier werd gebrouwen.
Omdat het bier veel bezinksel bevatte, dronk men het vaak met lange rietjes. Daarnaast werd bier gebruikt als offergave aan de goden en soms zelfs als onderdeel van de betaling aan arbeiders.
De Hymne aan Ninkasi
In de hymne aan Ninkasi werd veelvuldig verwezen naar bier en de wijze van brouwen:
- “Het is jij die het bierbrood bakt in de grote oven en de stapels gepelde granen ordent.”
- “Het is jij die de mout bevochtigt die op de aarde ligt; de edele honden bewaken haar.”
- “Het is jij die de mout in een kruik laat weken; de golven stijgen, de golven dalen.”
- “Het is jij die het zoete wort vasthoudt en het brouwt met honing en wijn.”
- “Het is jij die het gefilterde bier uitschenkt; het stroomt als de rivieren de Tigris en de Eufraat.”
De Hymne aan Ninkasi is bijzonder omdat het niet alleen een religieuze lofzang is, maar ook een van de oudste beschrijvingen van een brouwproces. Hierdoor krijgen historici een unieke inkijk in de manier waarop de Sumeriërs ruim vierduizend jaar geleden bier maakten.
Locaties: Godin Tepe (Iran), Uruk, Ur en Nippur (Mesopotamië).
Egypte: Bier Voor Het Volk En De Farao’s
Rond 3000 v.Chr. was bier uitgegroeid tot een essentieel onderdeel van de Egyptische samenleving. De oude Egyptenaren brouwden bier van gerst en emmertarwe en consumeerden het dagelijks. Anders dan moderne bieren leek Egyptisch bier vaak meer op vloeibaar brood: voedzaam, troebel en relatief laag in alcohol. Zowel boeren als leden van de elite dronken bier als onderdeel van hun dagelijkse voeding.
Bier speelde daarnaast een belangrijke economische en religieuze rol. Arbeiders die meewerkten aan gigantische bouwprojecten, waaronder de piramides, ontvingen bier als onderdeel van hun loon. Het leverde energie, voedingsstoffen en veilig drinkbaar vocht. Tijdens religieuze feesten werd bier geofferd aan goden zoals Osiris en Hathor. Op muurschilderingen en papyrusrollen zijn uitgebreide scènes van het brouwproces teruggevonden, wat aantoont hoe diep bier verweven was met het Egyptische leven.
Hiernaast zie je houten beelden van brouwers uit de tijd van Amenemhat de 1e. De beeldjes zijn gevonden in de tombe van Meketre in Sheikh Abd el-Qurna in Egypte.
Op het figuur zie je een man die het graan fijn stampt met een stamper, waarna twee vrouwen het tot meel malen.
Vervolgens verwerkt een andere man het meel tot klonten deeg, waarbij hij mogelijk gist toevoegt uit het vierkante bassin in de hoek. Daarna voegt een tweede man water toe aan het deeg en kneedt hij het beslag met zijn voeten in een hoge kuip. De ontstane vloeistof wordt vervolgens in vier grote aardewerken vaten gedaan om te vergisten. Na de vergisting wordt het bier overgeschonken in ronde kruiken, die worden afgesloten met zwarte kleistoppen.
De gevonden brouwerijmodellen laten zien dat bierproductie in het oude Egypte al verrassend georganiseerd was. Verschillende personen voerden elk hun eigen taak uit, van malen en kneden tot vergisten en opslaan. Daarmee behoren deze voorstellingen tot de oudste gedetailleerde afbeeldingen van een complete brouwerij ter wereld.
Locaties: Gizeh, Deir el-Medina en diverse Egyptische grafcomplexen.
Babylonië: Bier Als Handelswaar
Na de bloeiperiode van de Sumeriërs namen de Babyloniërs veel van hun brouwkennis over en ontwikkelden zij deze verder. Tegen het tweede millennium v.Chr. bestonden er tientallen verschillende biersoorten binnen het Babylonische rijk. Bier was inmiddels uitgegroeid tot een belangrijk handelsproduct dat in herbergen, markten en steden werd verkocht.
De economische waarde van bier blijkt uit de beroemde Codex van Hammurabi, een van de oudste wetboeken ter wereld. Hammurabi was de zesde koning van de Eerste Babylonische Dynasty en regeerde ongeveer van 1792 tot 1750 v.Chr. Hij veranderde het relatief kleine Babylon in een machtig rijk dat een groot deel van Mesopotamië omvatte. In zijn codex stonden regels voor bierhandelaren en herbergiers opgenomen. Fraude met bier kon zelfs leiden tot zware straffen. Dit laat zien dat bier niet langer alleen een voedingsmiddel was, maar ook een belangrijk onderdeel van het economische systeem. De Babyloniërs droegen zo bij aan de professionalisering van het brouwen en de handel in bier.
Codex van Hammurabi: wetten over bier
In de Codex van Hammurabi (ca. 1754 v.Chr.) staan enkele specifieke wetten over bier, kroegen en herbergiers. Dat laat zien hoe belangrijk bier was in het dagelijks leven van het oude Babylonië
De bekendste bierwetten zijn de artikelen 108 t/m 111:
Wet 108: Eerlijke handel in bier
Een herbergierster die bier verkoopt tegen een oneerlijke prijs of fraude pleegt bij de betaling, wordt veroordeeld en in het water geworpen (verdrinking).
Wet 109: Geen samenzweringen in de kroeg
Als samenzweerders bijeenkomen in een herberg en de uitbaatster hen niet aangeeft bij de autoriteiten, krijgt zij de doodstraf.
Wet 110: Priesteressen en herbergen
Een zogenaamde “zuster van een god” (een priesteres) mocht geen herberg openen of daar gaan drinken. Op overtreding stond de brandstapel.
Wet 111: Bier op krediet
Deze wet regelde de hoeveelheid graan die een herbergierster mocht ontvangen wanneer zij bier of drank op krediet verstrekte. Het toont dat bier nauw verweven was met de Babylonische economie
De bierwetten van Hammurabi behoren tot de oudst bekende alcoholwetgeving ter wereld. Daarmee zijn ze een van de vroegste voorbeelden van overheidscontrole op bierhandel en horeca. Hiernaast zie je Hammurabi (zittend) op de codex.
Locaties: Babylon, Sippar en andere steden in het Babylonische Rijk.
Kelten En Germanen: Bier Verovert Europa
Terwijl in het Midden-Oosten grote bierculturen ontstonden, ontwikkelden de Kelten en Germanen hun eigen brouwtradities in Europa. Vanaf ongeveer 800 v.Chr. werden in grote delen van Europa graandranken gebrouwen op basis van gerst, tarwe en soms haver. Hop werd nog nauwelijks gebruikt; in plaats daarvan voegden brouwers kruiden, honing en lokale planten toe om smaak aan hun bier te geven.
Bier speelde een belangrijke rol tijdens gemeenschappelijke feesten, religieuze rituelen en stamvergaderingen. Het werd vaak thuis gebrouwen en vormde een waardevolle bron van calorieën in een tijd waarin voedselvoorraden niet altijd zeker waren. Toen de Romeinen later delen van Europa veroverden, merkten zij op dat de noordelijke volkeren grote hoeveelheden bier consumeerden. Daarmee werd de basis gelegd voor de rijke biercultuur die Europa uiteindelijk wereldberoemd zou maken
Locaties: Centraal-Europa, Gallië, Germania en de Britse eilanden
Conclusie
De geschiedenis van bier begon niet in moderne brouwerijen zoals bijvoorbeeld de Stadhavenbrouwerij in Rotterdam, maar in eenvoudige nederzettingen waar mensen ontdekten dat granen konden fermenteren tot een voedzame drank. Van de gefermenteerde rijstdrank in China tot de bierculturen van de Sumeriërs, Egyptenaren, Babyloniërs en later de Kelten en Germanen: bier speelde een belangrijke rol in religie, voeding, handel en het dagelijks leven.
Wat deze oude volkeren waarschijnlijk nooit hadden kunnen vermoeden, is dat hun eenvoudige brouwsels uiteindelijk zouden uitgroeien tot duizenden bierstijlen die vandaag de dag over de hele wereld worden gedronken. Natuurlijk zijn de eerste bieren ter wereld niet te vergelijken met een white ipa van nu. Toch is deze geschiedenis onlosmakelijk verbonden met het heden en het glas wat jij aan je lippen zet. Dus hef je glas op Ninkasi, Hammurabi, de Egyptenaren, Kelten en Germanen. Zonder hun ontdekkingen en brouwkunst had je nu misschien wel een glas appelsap in je hand gehad
Naborrelen: Veelgestelde Vragen
Na een interessant artikel als dit blijven er vaak nog vragen over. Hieronder kun je daarom nog even naborrelen met de meestgestelde vragen over de eerste bieren ter wereld.
De oudste bekende gefermenteerde drank werd rond 7000 v.Chr. gemaakt in Jiahu, China. Deze drank bestond uit rijst, honing en fruit en wordt beschouwd als de oudste chemisch aangetoonde alcoholische drank ter wereld.
De Sumeriërs worden algemeen beschouwd als de eerste beschaving die op grote schaal bier brouwde. Zij maakten al rond 3500-3100 v.Chr. bier van graan in Mesopotamië.
Ja. Bier was een belangrijk onderdeel van de dagelijkse voeding in het oude Egypte. Zowel farao’s als arbeiders dronken bier, en piramidebouwers ontvingen het zelfs als onderdeel van hun loon.
Ninkasi was de Sumerische godin van bier en brouwen. In de beroemde Hymne aan Ninkasi wordt beschreven hoe bier werd gemaakt in het oude Mesopotamië.
De Codex van Hammurabi bevat verschillende wetten over bierhandel, herbergen en bierverkopers. Hiermee behoort het tot de oudste bekende alcoholwetgeving ter wereld.
De eerste bieren werden meestal gemaakt van gerst, tarwe of andere granen. Afhankelijk van de regio werden ook honing, fruit, kruiden en lokale planten toegevoegd.
Nee. De eerste bieren waren troebel, bevatten vaak graanresten en waren meestal veel minder verfijnd dan moderne bierstijlen. Ze leken soms meer op vloeibaar brood dan op het bier dat we tegenwoordig kennen.
Het eerste bier leek totaal niet op een moderne pils of IPA. Het was troebel, ongefilterd, bevatte vaak graanresten en had een voedzaam karakter dat meer weg had van vloeibaar brood. Als je het met een moderne bierstijl zou moeten vergelijken, komt het waarschijnlijk het dichtst in de buurt van een traditionele Sahti, een rustiek witbier of sommige Afrikaanse sorghumbieren.
Bronnen
McGovern, Patrick E., Zhang Juzhong, Tang Jigen e.a.
Fermented Beverages of Pre- and Proto-Historic China (PNAS). Onderzoek naar de gefermenteerde rijst-, honing- en fruitdrank uit Jiahu, China, circa 7000 v.Chr. [guinnesswo…ecords.com], [factsmate.com]
McGovern, Patrick E. & Badler, Virginia R.
Chemical Evidence for Ancient Beer (Nature). Onderzoek naar chemische resten van bier in aardewerken vaten uit Godin Tepe, Iran. [Exploring…er Studies], [brewminate.com]
Mark, Joshua J.
The Hymn to Ninkasi, Goddess of Beer (World History Encyclopedia). Beschrijft de rol van bier in de Sumerische samenleving en de betekenis van de godin Ninkasi. [worldhistory.org]
Black, Jeremy & Green, Anthony
Gods, Demons and Symbols of Ancient Mesopotamia. Beschrijft bier als basisvoedsel en religieus product binnen Mesopotamië. Aangehaald in analyses van de Sumerische biercultuur. [sumerianorigins.com]
Beer Studies
Godin Tepe in the Near East. Ancient Beer 3100 BC. Overzicht van archeologische vondsten rond vroege bierproductie in Mesopotamië en Iran. [Exploring…er Studies]
Beer Studies
Working for Bread and Beer in Ancient Egypt. Onderzoek naar bier- en graanrantsoenen voor arbeiders in het oude Egypte. [beer-studies.com]
LearnBeerBasics.com
Beer in Ancient Egypt: From Pharaohs to Pyramid Builders. Over de rol van bier in het dagelijks leven, religie en de bouw van monumenten in het oude Egypte. [learnbeerbasics.com]
Guinness World Records
Oldest Alcoholic Beverage. Over de oudste bekende chemische sporen van een gefermenteerde drank uit Jiahu, China. [guinnesswo…ecords.com]
Brigadoon Brewery
History of Beer. Over de verspreiding van bier van het oude Mesopotamië naar Egypte en later naar de Keltische en Germaanse gebieden in Europa. [brigadoonbrewery.com]