Duurzaam gebrouwen bier I Het nieuwe pionieren van het bier brouwen

Duurzaam gebrouwen bier is bier dat wordt geproduceerd met zo min mogelijk negatieve impact op het milieu, klimaat en samenleving. Dit betekent dat er gebruik wordt gemaakt van biologische of lokaal ingekochte ingrediënten, efficiënt water- en energieverbruik in het brouwproces, hergebruik van reststromen, en duurzame verpakking en transport. Daarnaast streven brouwers naar een lage CO₂-voetafdruk en letten ze op sociale duurzaamheid, zoals eerlijke arbeidsomstandigheden en ondersteuning van lokale gemeenschappen, zodat de hele keten milieuvriendelijk en maatschappelijk verantwoord is.

In dit artikel wil ik inzoomen op het duurzaamheidsaspect van de brouwingrediënten en de moeilijkheid van het brouwen met deze ingrediënten. Het is veel gemakkelijker om de gebruikelijke leveranciers van de ingrediënten in te schakelen maar er zijn brouwers in ons land die niet het gemakkelijke pad bewandelen. Deze pioniers kiezen voor lokale en oude gerstrassen, lokale hopsoorten of producten die anders weggegooid zouden worden. Het gebruik van deze ingrediënten maakt het brouwen veel lastiger en dit maakt de mensen die doelbewust kiezen voor deze manier van brouwen pioniers die een ode verdienen.

Wat is de Milieu-impact van bier?

De milieu-impact van bier is niet bij elke bier drinker bekend. Dat snap ik volkomen want het is nou net iets waar je – onder het genot van je favo bier – niet over na wilt denken. Toch is het goed om eens te beseffen hoeveel water, pesticiden en landgebruik nodig is voor het brouwen van bier. In dit artikel wil ik hier een licht op schijnen, niet om je schuldig te laten voelen. Maar om te laten zien waar de bierpioniers van onze tijd voor strijden. Want zij geloven namelijk in een smaakvol glas bier dat je kunt drinken en tegelijkertijd een bijdrage kan leveren aan onze aarde

Grondstoffen

De teelt van granen

De teelt van hoppen

De productie van gist

Bij bierbrouwen draagt gist zelf weinig bij aan de totale CO₂-uitstoot en het waterverbruik vergeleken met andere factoren in de levenscyclus van bier (zoals landbouwgrondstoffen, energiegebruik en verpakking). De gist wordt toegevoegd aan de wort om suikers te vergisten en daarbij CO₂ en alcohol te vormen — deze CO₂ komt vrij tijdens de fermentatie en zorgt voor koolzuur in het bier of wordt als gas afgevoerd; dit is een biologisch proces in het brouwproces zelf en geen directe emissie door productie van gist vóór de brouwerij. In levenscyclusanalyses van bierproductie worden meestal de teelt van ingrediënten en het brouwproces (inclusief fermentatie) meegenomen, maar de productie en toevoeging van gist is een relatief kleine bron van milieu-impact ten opzichte van andere stappen, zoals gerstteelt en verpakkingsmaterialen. Watergebruik van gist is primair indirect: het zit grotendeels in het totale waterverbruik van het brouwen (bijv. spoelen en fermenteren), maar er zijn geen duidelijke cijfers dat gistproductie op zichzelf veel extra water vereist buiten de standaard brouwwaterstroom in de brouwerij.

Energie & CO2-uitstoot

Het energieverbruik van een brouwerij is een belangrijke factor in de milieu-impact van bier, omdat veel processtappen warmte of elektriciteit vereisen. Gemiddeld verbruikt een efficiënte brouwerij ongeveer 0,57 kWh elektrische energie per liter geproduceerd bier (dit is 57 kWh per hectoliter, dat is ongeveer 60 wasbeurten en 350km rijden met de elektrische auto) en daarnaast nog thermische energie voor verwarmen van wort en andere processtappen. 

Belangrijke energieverbruikers zijn:

Verhitten en koken van de wort (circa 30–40% van de warmtebehoefte).  Koeling en lagering van bier (koelsystemen gebruiken een flink deel van de elektriciteit).  Pompen, verlichting en verpakkingslijnen, die ook elektriciteit vragen. 

Watervervuiling

Watervervuiling door bierbrouwen ontstaat vooral via afvalwater uit de brouwerij, dat rijk is aan organisch materiaal zoals suikers, eiwitten, gist en hopresten, aangevuld met reinigingsmiddelen. Dit leidt tot een hoge biologische en chemische zuurstofvraag, wat bij lozing zonder voldoende zuivering zuurstoftekort in oppervlaktewater kan veroorzaken. Ook pH-schommelingen en nutriënten dragen bij aan de milieubelasting, al beperken moderne brouwerijen dit steeds beter met waterbesparing en (voor)zuivering.

Daarnaast speelt watervervuiling in de teelt van gerst en hop een rol. Het gebruik van meststoffen en gewasbeschermingsmiddelen kan leiden tot uitspoeling van stikstof en fosfor naar grond- en oppervlaktewater, wat eutrofiëring en ecologische schade veroorzaakt. Bij hopteelt is deze impact per hectare vaak groter door de intensievere teelt, terwijl gerst door het grotere areaal een belangrijke bijdrage levert in absolute zin. In de totale bierketen komt watervervuiling dus zowel uit de landbouwfase als uit het brouwproces zelf.

Is lokaal dan ook echt duurzamer?

Het is natuurlijk niet waar dat het kopen en drinken van lokaal bier de impact op het milieu reduceert naar vrijwel niks. Maar lokaal en duurzaam bier is wel degelijk beter voor het milieu doordat er zuiniger met water en energie omgegaan wordt maar ook doordat de ingrediënten onbespoten zijn of zelfs op een natuur inclusieve akker verbouwd zijn. Logischerwijs maakt dit het verbouwen ook moeilijker want wat moet je als boer wanneer de aardvlooien aan de kiemplantjes van je gerst knabbelen. Er mag geen middeltje gebruikt worden.

---

We need to work with nature, not against it – David Attenborough

---

Pioniers op dit gebied

Nu komen we eindelijk bij het deel waar het allemaal om draait. De bierpioniers! De mannen en vrouwen die iedere dag keihard werken om bier te brouwen om een manier die ook zorg draagt voor onze aarde.

Buijtenland van Rhoon en Brouwerij Vet & Lazy

Bij het aanleggen van de tweede Maasvlakte is een hoop natuur verloren gegaan. Ter compensatie hiervan is in 2010 de gebiedscoöperatie Buijtenland van Rhoon opgericht. Een coöperatie die als doel heeft om natuur, landbouw en recreatie hand in hand te laten gaan. Dit doen zij door natuurinclusief te boeren, dit houdt in dat er bloemrijke akkerranden in het gebied aangelegd zijn. De watergangen zijn voorzien van een natuurvriendelijke oever waardoor fauna gemakkelijker uit het water kan en langs de oevers brede rietkragen groeien. Tegelijkertijd verbouwen op deze locatie boeren de granen die een innovatieve brouwerij uit Rotterdam gebruikt voor hun bier.

Brouwerij Vet & Lazy is een brouwerij die tevens gevestigd is in Rotterdam. De locatie van deze brouwerij is zeer bijzonder te noemen want zij brouwen in een voormalig zwembad genaamd Tropicana. Dit gebouw huisvest meerdere innovatieve bedrijven en start-ups die allen duurzaamheid als bedrijfsfilosofie hebben. Zo ook Vet & Lazy, zij brouwen in de kelder van het gebouw haar duurzame bieren. Vet & Lazy gebruikt restproducten met als meest bijzondere toch wel het gebruik van een bouillon van oesterzwammen, tevens gekweekt in Blue City. De granen die verbouwd worden in Rhoon gebruikt Vet & Lazy om hun bieren mee te brouwen. Deze brouwers zeggen dus niet alleen dat ze duurzaam doen, ze zijn het ook!

Historische gewassen Natuurlijk Zeeuws.

Gewassen telen en tegelijkertijd bijdragen aan de biodiversiteit om daar vervolgens bier van brouwen? Historische gewassen Natuurlijk Zeeuws laat zien dat het kan. Niet alleen verbouwen zij granen op een natuurinclusieve manier om hier vervolgens bier van te brouwen. Zij brouwen met granen welke vroeger veel geteeld werden in Nederland maar door het veredelen van nieuwe soorten zijn verdwenen. Het doel van deze Stichting om het agrarisch erfgoed te behouden. Het geld wat opgehaald wordt door de verkoop van o.a. het bier wordt gebruikt voor projecten ten behoeve van historische gewassen of akkernatuur.

De bieren die deze stichting laat brouwen zijn heel bijzonder want deze worden namelijk gebrouwen met 100% ongemoute granen. Hoe kan dat nou? hoor ik je denken want door het vermouten ontstaan toch de enzymen die je nodig hebt om je zetmeelketens om te zetten in suikers? Dan klopt inderdaad maar wist je dat je deze natuurlijke enzymen ook als los ingrediënt kan toevoegen? Hiermee sla je het energie slurpende vermouten van het graan over. Dit scheelt een heleboel energie en uitstoot. Lekker duurzaam dus.

De brouwerijen die deze duurzame gewassen omzetten naar bier zijn o.a. Jopen en Brouwerij De Kip en Waarderpolder Brouwhuis.

Gulpener Bierbrouwerij B.V.

De Gulpener Brouwerij in het Limburgse Gulpen is een van de oudste onafhankelijke brouwerijen van Nederland. Al sinds de oprichting in 1825 is het familiebedrijf sterk verbonden met de regio. In de afgelopen jaren heeft Gulpener zich vooral onderscheiden door haar duidelijke en consequente inzet voor duurzaamheid. Voor de brouwerij is duurzaam ondernemen een vast onderdeel van de bedrijfsvoering.

Een belangrijk duurzaam aspect is de keuze voor lokale grondstoffen. Gulpener werkt samen met boeren uit de directe omgeving, die granen zoals gerst speciaal voor de brouwerij verbouwen. Ook de hop komt uit de regio en het water wordt gewonnen uit eigen bronnen. Gulpener werkt volgens het 25 mijl (ca. 40 km) principe waarbij de ingrediënten binnen 25 mijl van de brouwerij worden ingekocht. Dit is niet altijd makkelijk want Nederlandse gerst is anders dan het Franse gerst wat doorgaans gebruikt wordt. Dit vraagt dus een continue bijsturing van de brouwers gedurende het brouwproces.

Daarnaast investeert Gulpener sterk in energiezuinige productie. In 2020 werd een nieuw brouwhuis geopend dat bekendstaat als het meest duurzame van Europa. Door het hergebruik van restwarmte en innovatieve technieken is het energieverbruik sterk verminderd. Met behulp van industriële warmtepompen kan het brouwproces grotendeels zonder aardgas plaatsvinden, wat bijdraagt aan de ambitie om in 2030 volledig fossielvrij te brouwen.

Ook werkt de brouwerij volgens circulaire principes. Restproducten uit het brouwproces, zoals bierbostel, worden hergebruikt als veevoer of verwerkt in andere lokale producten. Daarnaast maakt Gulpener gebruik van herbruikbare flessen via het statiegeldsysteem, waardoor afval wordt beperkt.

Heineken en de Groene Cirkels

Diep in de randstad ligt het dorpje Zoeterwoude. Hier brouwt Heineken haar welbekende pils, voor vele dorstige klanten in Europa. Dit is echter niet het enige wat Heineken hier uitspookt. Rond de brouwerij is maar liefst 35 hectare grond, ecologisch ingericht. Samen met de Provincie Zuid-Holland en Naturalis beheert Heineken dit gevarieerde gebied bestaande uit onder andere boomgaarden , ecologische oevers en bijenlandschappen. Dit is een kant van de duurzaamheidambitites. Een ander doel van Heineken is om de transporten van en naar de brouwerij emissieloos uit te voeren. De mout wordt nu over de Rijn, per boot aangevoerd naar de brouwerij. Heineken onderzoekt of het mogelijk is om dit transport met elektrische boten te doen. Daarnaast onderzoekt Heineken of het mogelijk is om een een mest- en reststromenvergister te installeren.

Deze inspanningen van de partijen zijn niet zonder resultaten. In 2024 rapporteerde Heineken voor bijna 25% CO2-neutraal te brouwen en het doel is om in 2030 geheel zonder de uitstoot van CO2 te brouwen.

Conclusie

Tijdens het nuttigen van je favoriete biertje heb je vaak geen zin om de wereldproblematiek op te lossen. Door de hardwerkende pioniers van deze bieren kan je alvast één wereldprobleem wegstrepen want qua duurzaamheid zit je met deze bieren wel goed. Ik zou ook zeker langsgaan bij de brouwerijen en dan met name Vet & Lazy in het oude Tropicana. Dit is een erg mooie en inspirerende ervaring en na de rondleiding kan je direct de bieren proeven!

Bronnen

Mesfin M. Mekonnen, Arjen Y. Hoekstra – Water footprint benchmarks for crop production: A first global assessment – Twente Water Centre, University of Twente

https://www.nationalgeographic.nl/zo-maak-je-bier-groener

Historische Gewassen Natuur(lijk) Zeeuws – Oude granen in Zeeuws-Vlaanderen

https://www.groenecirkels.nl/nieuws/op-veldexpeditie-rond-de-brouwerij